و سينا كشيده مىشد . « 1 » نبطيان در آغاز ، زبان و قلم آرامى را در كتابت خود « 2 » به كار گرفته بودند و كتابت نبطى ، پس از سقوط دولت نبطى ، نيز تا قرنها وجود داشت « 3 » و با مرور زمان نبطيان ، خط آرامى را تكامل بخشيدند و طى سه دوره ، اين خط از ريشه دور شد ، اين سه دوره ، چند قرن طول كشيد ، تا اينكه كتابت نبطى در دورهء پايانى خود ، به كلى از بين رفت و كتابت ديگرى كه همان كتابت عربى « 4 » است ظهور پيدا كرد . دورهء اوّل خط نبطى ، در نقوش نبطى كه در قرن اوّل پيش از ميلاد نوشته شده نمايان است و دورهء دوم ، در نقوشى كه در دو قرن اوّل و دوم ، بعد از ميلاد نوشته شده ، آشكار است و اين دوره ، تمام ويژگيهاى خط نبطى را در بردارد . بعد از اين دوره است كه مىبينيم حروف خط نبطى با سرعت متحول مىشود ، تا جايى كه حالت نبطى بودن خود را از دست مىدهد و شكل جديدى به خود مىگيرد كه در كتابت عربى ، نمايان است و پژوهشگران با چند نقش از كتابت عربى ، به اين تحول استدلال كرده‌اند ، و به زودى در اين باره سخن خواهيم گفت . پژوهشگران ملاحظه كردند كه نوشته‌هاى نبطى قديم ، با نوشته‌هاى متأخر آن متفاوت است ، زيرا كه حروف شكل دايره‌اى به خود گرفته و بعضى از آنها با بعضى ديگر در يك كلمه متصل شده است ، تا جايى كه خط نبطى در نمونهء جديد آن ، كه همان كتاب عربى « 5 » است ، فانى شده است . در مورد ويژگيهاى كتابت نبطى ، به زودى در مبحث آينده كه راجع به خصوصيات كتابت عربى صحبت مىكنيم ، بحث خواهد شد ، زيرا كه اين دو كتابت ، در بسيارى از

--> ( 1 ) اين همان تاريخ نبطيان است كه براى ما نقوش و كتابتى را بر جاى گذاشتند كه به نام خود آنها معروف است و اما سخن علما ، در مصادر عربى قديم دربارهء نبط و انباط ، شايد آنها اقوامى را از بقاياى اقوام سامى قديم ، در نظر داشته‌اند كه در سواد عراق و روستاهاى شام ساكن بودند و در لغت آنها لكنتى وجود داشت . بنگريد به : لسان العرب ، مادهء ( نبط ) ، ج 9 ، ص 287 ، يوهان فك ، العربية دراسة فى اللغة و اللهجات و الاساليب ، قاهره ، مكتبة الخانجى ، 1951 م ، ص 14 و بنگريد به : اسرائيل و لفنسون ، ص 135 ، جواد على ، ج 7 ، ص 280 . ( 2 ) ليتمان ، ص 248 . ( 3 ) . 209 . P ، 3 . Abbott P . 4 ana Diringer ( 4 ) خليل احمد نامى ، ص 25 - 26 . ( 5 ) جواد على ، ج 7 ، ص 289 ، المفصل از همان نويسنده ، ج 3 ، ص 7 و نيز : 5 - 4 . P ، Abbot .